यंदाच्या हंगामात एल निनोचा प्रभाव आणि कमी पावसाची शक्यता व्यक्त केली जात असल्याने राज्यातील पशुपालक शेतकरी चिंतेत आहेत. अनेक भागांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याचा अंदाज असल्याने कमी पावसात कोणती चारा पिके घ्यावीत, दुष्काळात चारा कसा उपलब्ध ठेवावा, आणि कमी पाण्यात जास्त उत्पादन देणारी चारा पिके कोणती आहेत याबाबत शेतकरी माहिती शोधत आहेत.
पावसाचे प्रमाण घटल्यास सर्वाधिक परिणाम जनावरांच्या हिरव्या चाऱ्यावर होतो. हिरव्या चाऱ्याची टंचाई निर्माण झाल्यास दूध उत्पादन कमी होते, जनावरांच्या आरोग्यावर परिणाम होतो आणि पशुपालनाचा खर्च वाढतो. त्यामुळे अशा परिस्थितीत कमी पाण्यात, कमी कालावधीत आणि कमी खर्चात चांगले उत्पादन देणाऱ्या चारा पिकांचे नियोजन करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
तज्ज्ञांच्या मते, दुष्काळी किंवा कमी पावसाच्या परिस्थितीत पारंपरिक पिकांपेक्षा कमी पाण्यात तग धरणारी चारा पिके निवडल्यास पशुपालकांना वर्षभर पुरेसा चारा उपलब्ध होऊ शकतो. योग्य नियोजन, पाण्याचा कार्यक्षम वापर आणि चारा साठवणूक केल्यास कमी पावसातही पशुपालन व्यवसाय फायदेशीर ठेवता येतो.
एल निनोचा शेती आणि पशुपालनावर परिणाम
एल निनो हा हवामानातील बदल घडवून आणणारा महत्त्वाचा घटक मानला जातो. यामुळे भारतातील मान्सून कमकुवत होण्याची शक्यता वाढते. अनेक भागांत पावसाचे प्रमाण कमी राहते, परिणामी पिकांचे उत्पादन घटते आणि जनावरांसाठी आवश्यक हिरव्या चाऱ्याची कमतरता निर्माण होते.
विशेषतः दूध व्यवसाय करणाऱ्या शेतकऱ्यांना याचा मोठा फटका बसतो. चारा उपलब्ध नसल्यास जनावरांच्या पोषणावर परिणाम होतो, दूध उत्पादन घटते आणि पशुपालनाचा खर्च वाढतो. त्यामुळे कमी पावसाच्या परिस्थितीत आधीपासूनच योग्य चारा पिकांचे नियोजन करणे आवश्यक ठरते.
कमी पावसात येणारी सर्वोत्तम चारा पिके
1. चारा ज्वारी
चारा ज्वारी हे कमी पाण्यात चांगले उत्पादन देणारे आणि दुष्काळी परिस्थितीत तग धरणारे महत्त्वाचे पीक आहे. ज्वारीच्या चाऱ्यात पोषक घटक भरपूर प्रमाणात असल्यामुळे जनावरांचे आरोग्य सुधारते आणि दूध उत्पादन वाढण्यास मदत होते.
फायदे
- कमी पाण्यात चांगले उत्पादन
- 50 ते 60 दिवसांत तयार
- दुष्काळ सहन करण्याची क्षमता
- हिरव्या चाऱ्याचे भरघोस उत्पादन
2. बाजरी
बाजरी हे कोरडवाहू भागातील शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत फायदेशीर चारा पीक आहे. हलक्या जमिनीतही याची लागवड करता येते आणि कमी पावसातही समाधानकारक उत्पादन मिळते.
फायदे
- कमी पाण्याची गरज
- हलक्या जमिनीतही उत्पादन
- कमी खर्चात लागवड
- जनावरांसाठी पौष्टिक चारा
3. मकाचारा
मक्याचा चारा हा जनावरांसाठी अत्यंत पौष्टिक मानला जातो. कमी कालावधीत मोठ्या प्रमाणात हिरवा चारा उपलब्ध होत असल्यामुळे अनेक पशुपालक मक्याला पसंती देतात.
ठिबक सिंचनाचा वापर केल्यास कमी पाण्यातही मक्याचे उत्पादन चांगले मिळू शकते.
फायदे
- पौष्टिक हिरवा चारा
- सायलेज तयार करण्यासाठी उपयुक्त
- दूध उत्पादन वाढविण्यास मदत
- चांगली बाजारपेठ उपलब्ध
4. नेपिअर गवत
नेपिअर गवत हे बहुवर्षीय चारा पीक असून एकदा लागवड केल्यानंतर अनेक वर्षे सातत्याने उत्पादन देते. कमी पाण्यातही याचे उत्पादन चांगले राहते.
फायदे
- वर्षभर हिरवा चारा उपलब्ध
- अनेक वेळा कापणी करता येते
- उच्च उत्पादन क्षमता
- दूध व्यवसायासाठी उपयुक्त
5. गिनी गवत
गिनी गवत हे देखील कमी पाण्यात चांगले तग धरणारे बहुवर्षीय चारा पीक आहे. याची पचनक्षमता चांगली असल्यामुळे जनावरे ते आवडीने खातात.
फायदे
- कमी देखभाल खर्च
- दीर्घकालीन उत्पादन
- कमी पावसातही चांगली वाढ
- पशुपालकांसाठी फायदेशीर
दुष्काळात चारा व्यवस्थापन कसे करावे?
कमी पावसाच्या वर्षात फक्त चारा पिकांची निवड करणे पुरेसे नसून योग्य चारा व्यवस्थापन देखील तितकेच महत्त्वाचे असते.
महत्त्वाच्या सूचना
- पावसाचा अंदाज लक्षात घेऊन चारा पिकांची निवड करावी.
- ठिबक किंवा तुषार सिंचनाचा वापर करून पाण्याची बचत करावी.
- हिरवा चारा उपलब्ध असताना सायलेज तयार करावे.
- सुका चारा साठवून ठेवावा.
- कमी कालावधीत तयार होणाऱ्या पिकांना प्राधान्य द्यावे.
- जनावरांच्या आहारात हिरवा आणि सुका चारा संतुलित प्रमाणात द्यावा.
सायलेज तयार करण्याचे फायदे
कमी पावसाच्या वर्षात सायलेज हा पशुपालकांसाठी अत्यंत प्रभावी पर्याय ठरू शकतो. हिरवा चारा उपलब्ध असताना त्याची साठवणूक करून अनेक महिने वापरता येते.
सायलेजचे फायदे
- चारा टंचाईच्या काळात उपयोगी
- पौष्टिकता टिकून राहते
- दूध उत्पादनावर सकारात्मक परिणाम
- चारा वाया जाणे कमी होते
चारा पिकांची तुलना
| चारा पीक | पाण्याची गरज | उत्पादन कालावधी | दुष्काळ सहनशीलता |
|---|---|---|---|
| ज्वारी | कमी | 50-60 दिवस | जास्त |
| बाजरी | कमी | 45-55 दिवस | जास्त |
| मका | मध्यम | 60-70 दिवस | मध्यम |
| नेपिअर गवत | कमी-मध्यम | बहुवर्षीय | जास्त |
| गिनी गवत | कमी | बहुवर्षीय | जास्त |
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
कमी पावसात सर्वात चांगले चारा पीक कोणते?
ज्वारी, बाजरी आणि नेपिअर गवत ही कमी पाण्यात चांगले उत्पादन देणारी आणि दुष्काळी परिस्थितीत तग धरणारी चारा पिके मानली जातात.
दुष्काळी भागात जनावरांसाठी चारा कसा उपलब्ध ठेवावा?
सायलेज तयार करणे, सुका चारा साठवणे आणि कमी पाण्यात येणारी चारा पिके घेणे हा सर्वोत्तम उपाय आहे.
मकाचारा कमी पाण्यात घेता येतो का?
होय. ठिबक सिंचनाचा वापर केल्यास कमी पाण्यातही मक्याचे चांगले उत्पादन मिळू शकते.
नेपिअर गवत किती वर्षे उत्पादन देते?
योग्य व्यवस्थापन केल्यास नेपिअर गवत अनेक वर्षे सातत्याने हिरवा चारा उपलब्ध करून देते.
दूध उत्पादन वाढवण्यासाठी कोणता चारा उपयुक्त आहे?
मकाचारा, ज्वारी, नेपिअर गवत आणि संतुलित पशुखाद्य यांचा वापर केल्यास दूध उत्पादन वाढण्यास मदत होते.
निष्कर्ष
कमी पावसाच्या वर्षात चारा टंचाई टाळण्यासाठी आगाऊ नियोजन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. हवामान बदल आणि एल निनोच्या प्रभावामुळे भविष्यात अशा परिस्थिती वाढण्याची शक्यता असल्याने पशुपालकांनी आधुनिक चारा व्यवस्थापन पद्धती स्वीकारणे गरजेचे आहे.
ज्वारी, बाजरी, मकाचारा, नेपिअर गवत आणि गिनी गवत यांसारखी कमी पाण्यात तग धरणारी चारा पिके निवडून, पाण्याचे योग्य नियोजन करून आणि सायलेजसारख्या तंत्रांचा वापर करून दुष्काळी परिस्थितीतही पशुपालन व्यवसाय फायदेशीर ठेवता येऊ शकतो.
अशाच शेती, पशुपालन, खत, बियाणे आणि कृषी तंत्रज्ञानाविषयी उपयुक्त माहितीसाठी KrishiDukan ला नियमित भेट द्या.